ОҢТҤСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА ӚСІРУДІҢ ҚОР ҤНЕМДЕУШІ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Abstract

Қазақстанның оңтҥстік-шығысындағы тҽлімі жерлерді ҧтымды пайдалану ҥшін топырақтың су-физикалық жҽне агрохимиялық қасиеттеріне ҽр тҥрлі ҿңдеу ҽдістерінің ҽсері зерттелді. Топырақтың егістік қабатындағы топырақтың тығыздығы 0-30 см зерттелген дақылды сепкеннен бастап дақылдарды жинағанға дейін дҽстҥрлі ҿңдеу ҽдісімен орташа тығыздалған кҥйде (1,28-1,29 г/см3), сҽл жоғары – минималды ҿңдеу тҽсілінде (1,30- 1,31 г/см3), ең жоғары тікелей себу тҽсілінде (1,32-1,33 г/см3) қалыптасты. Ҿңделетін қабаттағы ҿсімдік қалдықтарының кҿбірек тҥсуіне байланысты топырақты ҿңдеу дҽстҥрлі жҽне минималды ҿңдеу тҽсілдерінде топырақ тығыздығының аздап тҿмендеуіне ықпал етті. Жазда жауын-шашынның болмауына байланысты дҽстҥрлі ҿңдеу тҽсілінде 15,9-34,5 мм, минималды ҿңдеу тҽсілінде 20,7-36,7 мм, нҿлдік ҿңдеу тҽсілінде 29,8 -54,8 мм ҿнім жинау кезеңінде топырақтағы ҿнімді ылғал қорының тҿмендеуі байқалды. Топырақтағы нитрат азотының мҿлшері кҿктеу кезеңінен бастап дақылдарды жинауға дейін тҿмендеді, ал айтарлықтай тҿмен кҿрсеткіш нҿлдік ҿңдеу тҽсілінде байқалды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының, топырақ ылғалдылығының тҿмендеуімен жҽне температураның жоғарылауымен болған ҧзақ жаңбырсыз кезең ҿсімдіктердің физиологиясына жҽне кейіннен зерттелетін дақылдардың ҿнімділігіне де ҽсер етті. Орташа алғанда, зерттелген дақылдар бойынша минималды ҿңдеу кезінде ең жоғары ҿнім 2022 жылы гектарына 49,9 центнер қҧрады. Астық шығымдылығының қалыптасуы кҿбінесе зерттелген ҿңдеу тҽсілдеріне байланысты болды, бҧл зерттелетін дақылдардың маусымдық ҿсу кезеңдеріндегі ауа райы жағдайларымен тікелей байланысты. Қазақстанның оңтҥстік-шығысындағы тҽлімі жағдайда топырақты нҿлдік ҿңдеу тҽсілінде дҽстҥрлі жҽне минималды ҿңдеу нҧсқаларымен салыстырғанда нитрат азотының айтарлықтай тҿмендеуіне ҽкелді. Сондықтан топырақты ҿңдеусіз қолданғанда дҽстҥрлі ҿңдеуге қарағанда азотты тыңайтқыш кҿбірек қажет, сонымен қатар ҿңдеу ҽдістеріне қарамастан калий тыңайтқыштарын енгізу қажет.