Abstract:
Орал қаласының урбанизациясы қарқынды жүріп жатыр, сонымен қатар қалдық материалдардың түсуі мен атмосфералық құлдырау салдарынан қазіргі таңда топыраққа күшті антропогендік әсер етіледі. Зерттеуде жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың әсер ету аймағында, сондай-ақ көлік жие жүретін, селитебті – көлікті, агротехногендік және демалыс орындарындағы, саябақтар мен алаңдардағы урбандалған топырақтар таңдалды. Құрылыс және шаруашылық кездегі беткі қабатта түзілетін қалдықтар қоспасы, қалалық жағдайды сипаттайтың коммуникациялар болғаны анықтаулар жасауда және урботопырақтың үлгісін сынаққа алған кезде тек 0-20 см қабатпен шектелуге тура келді. Топырақтың биологиялық жауабың зерттеумен қатар ауыр металдар, қышқылдық, органикалық көміртек анықталды. Қала топырағын биотестілеуде күздік бидай тұқымының өнгіштігі деген көрсеткіш пайдаланылды. Ауыр металдар мен белсенді қышқылдықты өлшеу атомдық абсорбциялық және потенциометриялық әдістермен жүргізілді. Зерттеу нәтижелерінде ауыр металдармен ластануындағы топырақтын трансформацияға шалдығудың антропогендік жүктеменің айтарлықтай деңгейі көрсетілген. Антропогендік жүктеме көп тиген урбанизацияланған ландшафттардың топырақтарыңдағы қарашірік мөлшері төмен деңгейде болып анықталды және олардың pH реакциясы әлсіз-сілтіл болып сипатталды. Көп жерде орта реакциясы бейтарапты болып көрсетілді. Кәсіпорындар аймақтары мен қарқынды қозғалысы бар жерлердегі органикалық көміртектің мөлшерін рекреациялық аймақпен салыстырғанда төмен нәтижені көрсетті, бұл жалпы урбанизацияланған топырақтардағы органикалық заттардың жойылу процестерін көрсетеді. Зерттеу барысында өнгіштік пен ластаушы заттардың құрамы арасындағы байланыс байқалды, сондықтан Орал қаласының урбанизацияланған топырақтарының химиялық диагностикасын растау үшін жоғарыда келтірілген биотестілеу әдісін сенімді түрде қолдануға болады.
